Η ΔΙΑΤΡΟΦΗ ΧΩΡΙΣ ΓΛΟΥΤΕΝΗ ΩΣ ΘΕΡΑΠΕΙΑ ΤΗΣ ΚΟΙΛΙΟΚΑΚΗΣ

Η ΔΙΑΤΡΟΦΗ ΧΩΡΙΣ ΓΛΟΥΤΕΝΗ ΩΣ ΘΕΡΑΠΕΙΑ ΤΗΣ ΚΟΙΛΙΟΚΑΚΗΣ

Τι είναι η γλουτένη και πως επηρεάζει τα άτομα με κοιλιοκάκη

Η κοιλιοκάκη είναι μια χρόνια, εντεροπάθεια που προκαλείται από την κατανάλωση γλουτένης σε γενετικά προδιατεθειμένα άτομα.

Είναι ένα αυτοάνοσο νόσημα και χαρακτηρίζεται από τη λανθασμένη απόκριση του πάσχοντος οργανισμού στην πρωτεΐνη της γλουτένης η οποία οδηγεί σε χρόνια φλεγμονή, και μειωμένη ικανότητα απορρόφησης θρεπτικών συστατικών.

Η γλουτένη είναι μία σύνθετη πρωτεϊνη, που αποτελείται από τις προλαμίνες (γλιαδίνη, ορδείνη, σικαλινη) και τις γλουτενίνες και βρίσκεται στο σιτάρι, το κριθάρι, τη σίκαλη και στα παράγωγά τους.

Η μόνη διαθέσιμη θεραπεία για την κοιλιοκάκη είναι η αυστηρή, δια βίου αποχή από την κατανάλωση γλουτένης, μέσω της υιοθέτησης μιας διατροφής ελεύθερης γλουτένης (ΔΕΓ) (gluten-free diet, GFD). Η διατροφή αυτή απαιτεί την εξάλειψη όλων των δημητριακών που περιέχουν γλουτένη, όπως το σιτάρι, η σίκαλη, το κριθάρι και η βρώμη με προσμίξεις, καθώς και των προϊόντων που παρασκευάζονται από αυτά.

Παθοφυσιολογία της Κοιλιοκάκης και Γλουτένης

Η κοιλιοκάκη είναι μια αυτοάνοση διαταραχή που εμφανίζεται σε άτομα με γενετική προδιάθεση που φέρουν τα γονίδια HLA-DQ2 και HLA-DQ8. Με την κατανάλωση γλουτένης, τα άτομα αυτά αναπτύσσουν μια ανοσολογική απόκριση που οδηγεί σε βλάβη του εντερικού επιθηλίου και της βλεννογονικής κυτταρικής μεμβράνης του εντέρου, με συνέπεια την καταστροφή των εντερικών λαχνών, την επιμήκυνση των εντερικών κρυπτών και τη χρόνια φλεγμονή. Το αποτέλεσμα είναι η δυσλειτουργία του εντερικού φραγμού και η επακόλουθη δυσαπορρόφηση θρεπτικών συστατικών.

Ποια είναι τα συμπτώματα της κοιλιοκάκης;

Η πρόσληψη τροφίμων που περιέχουν γλουτένη ή και ίχνη γλουτένης μπορεί να προκαλέσουν ένα εύρος συμπτωμάτων.

Τα πιο συνηθισμένα αφορούν το γαστρεντερικό σύστημα με συμπτώματα όπως:

o Διάρροια

o Στεατόρροια

o Μετεωρισμό

o Κοιλιακό πόνο

o Ναυτία

o Απώλεια βάρους

o Αλλά και πιο γενικευμένα συμπτώματα όπως:

o Χρόνια κόπωση (υποσιτισμός)

o Αναιμία και άλλες ελλείψεις θρεπτικών συστατικών

o Χαμηλή οστική πυκνότητα

o Υπογονιμότητα

o Ερπητοειδή δερματίτιδα

o Κατάθλιψη

Στα παιδιά εκδηλώνεται για πρώτη φορά στη βρεφική ηλικία, όταν εισάγουν τα σιτηρά στη διατροφή τους και η συμπτωματολογία είναι κοινή με αυτή των ενηλίκων, με επιπλέον συμπτώματα όπως κοντό ανάστημα, αδυναμία πρόσληψης βάρους, διαταραχές συμπεριφοράς, βλάβες στα οστά και το σμάλτο των δοντιών.

Η διαδικασία διάγνωσης

Η διάγνωση της κοιλιοκάκης περιλαμβάνει:

1. Εξετάσεις αίματος: Αρχικά, συνιστάται ο έλεγχος με ορολογικές δοκιμές για την ανίχνευση αντισωμάτων. Οι πιο συνηθισμένες είναι:

• Αντισώματα αντι-ιστικού τρανσγλουταμινάσης (tTG-IgA), που είναι η πιο αξιόπιστη εξέταση για την κοιλιοκάκη.

• Αντισώματα αντι-ενδομυϊκών (EMA), που συνήθως συνταγογραφούνται ως επιβεβαίωση.

• Δοκιμές IgA για να αποκλείσουν την ανεπάρκεια IgA, καθώς αυτή μπορεί να επηρεάσει τα αποτελέσματα των ορολογικών εξετάσεων.

2. Ενδοσκόπηση: Η διάγνωση επιβεβαιώνεται με γαστροσκόπηση και βιοψία του λεπτού εντέρου στην οποία ανιχνεύεται ατροφία των εντερικών λαχνών, που είναι χαρακτηριστικό της κοιλιοκάκης. Η εξέταση πρέπει να γίνεται ενώ ο ασθενής καταναλώνει γλουτένη, καθώς η αποχή από αυτή μπορεί να επηρεάσει τα αποτελέσματα.

3. Γενετικός έλεγχος: Οι περισσότεροι ασθενείς με κοιλιοκάκη φέρουν τα γονίδια HLA-DQ2 ή HLA-DQ8. Παρόλο που η παρουσία αυτών των γονιδίων δεν επαρκεί για να επιβεβαιώσει τη νόσο, η απουσία τους μπορεί να αποκλείσει τη διάγνωση.

Ποιες είναι οι τροφές που περιέχουν γλουτένη;

Οι βασικές κατηγορίες σιτηρών που περιέχουν ως συστατικό τη γλουτένη είναι οι εξής:

• Σιτάρι

• Κριθάρι

• Σίκαλη

• Τριτικάλε – διασταύρωση σιταριού και σίκαλης

• Ζέα

• Σιμιγδάλι

• Πλιγούρι

• Βρώμη – (αν έχει διασταυρωθεί)

Αν και η βρώμη είναι από τη φύση της ελεύθερη σε γλουτένη, μπορεί να έχει επιμολυνθεί στα στάδια παραγωγής και αποθήκευσης από κόκκους σιταριού, κριθαριού ή σίκαλης. Μέτρια κατανάλωση βρώμης (χωρίς προσμίξεις από άλλα σιτηρά) είναι καλά ανεκτή στην πλειοψηφία των ασθενών. Είναι σημαντικό η βρώμη να εισάγεται στο διαιτολόγιο ασθενών που ακολουθούν τη δίαιτα χωρίς γλουτένη για τουλάχιστον ένα χρόνο, με καλή συμμόρφωση στη δίαιτα, για μεγάλο χρονικό διάστημα, με κλινική βελτίωση και ύφεση των συμπτωμάτων.

ΠΡΟΪΟΝΤΑ ΠΟΥ ΠΡΕΠΕΙ ΝΑ ΑΠΟΦΕΥΓΟΝΤΑΙ

• Άλευρα από δημητριακά με γλουτένη

• Ψωμί και αρτοσκευάσματα από σιτάρι ή σίκαλη, βρόμη, κριθάρι

• Σιμιγδάλι και τα προϊόντα του

• Ζυμαρικά από δημητριακά με γλουτένη

• Βύνη (αλεύρι βύνης, σιρόπι βύνης, ξύδι βύνης)

• Μαγιά μπύρας

• Έτοιμα γεύματα τύπου fast food και έτοιμα μικρογεύματα

• Κονσέρβες κρέατος

• Παναρισμένο κρέας

• Γιαούρτια με φρούτα ή δημητριακά

• Μπλε τυριά (τύπου ροκφορ, γκοργκοτζόλα)

• Φρούτα σε κονσέρβα

• Αποξηραμένα φρούτα

• Λαχανικά σε κονσέρβα

• Ξηροί καρποί καραμελωμένοι ή επεξεργασμένοι

• Κύβοι από ζωμούς

• Μπύρα και ποτά με βύνη, Λικέρ

• Επεξεργασμένα κρεατικά (πχ ορισμένα είδη αλλαντικών, λουκάνικα

• Μαγιονέζα (εκτός κι αν αναγράφεται πως δεν περιέχουν γλουτένη)

• Σάλτσες εμπορίου (σε βάζο/κονσέρβα ή σε ξηρή μορφή σε φάκελο)

• Ορισμένες σάλτσες όπως σόγια σος (τεριγιάκι σος και σάλτσες κινέζικες)

• Ροφήματα σοκολάτας, καφές με γεύσεις

• Τουρσιά (ελέγξτε το ξίδι που περιέχουν)

Πολλά συστατικά τροφίμων και πρόσθετα όπως χρωστικές, αρωματικές ύλες, άμυλα και πηκτικοί παράγοντες από δημητριακά ενδέχεται να περιέχουν γλουτένη. Αυτά τα συστατικά προστίθενται σε πολλά επεξεργασμένα τρόφιμα, συμπεριλαμβανομένων των τροφίμων που είναι σε κονσερβοποιημένα, κατεψυγμένα ή συσκευασμένα. Επομένως, η γλουτένη μπορεί να βρεθεί σε μια ποικιλία τροφίμων, όπως καραμέλες, καρυκεύματα, χοτ ντογκ και λουκάνικα, παγωτά, σάλτσες σαλάτας και σούπες, γι αυτό χρειάζεται πολύ προσοχή και προσεκτική ανάγνωση της διατροφικής ετικέτας ώστε το προϊόν να είναι εκ φύσεως χωρίς γλουτένη ή να χαρακτηρίζεται απαραιτήτως με ειδική ένδειξη στη συσκευασία ως «χωρίς γλουτένη» ή «gluten free».

Η γλουτένη μπορεί να βρίσκεται σε τροφές, φάρμακα και προϊόντα κοινής χρήσης που δεν είναι τροφές όπως:

• Τροποποιημένο άμυλο τροφίμων, συντηρητικά και σταθεροποιητές τροφίμων

• Συνταγογραφούμενα και μη συνταγογραφούμενα φάρμακα

• Συμπληρώματα διατροφής

• Κραγιόν

• Οδοντόκρεμα και στοματικό διάλυμα

• Κόλλα φακέλων και γραμματοσήμων

• Πλαστελίνη

ΤΡΟΦΕΣ ΧΩΡΙΣ ΓΛΟΥΤΕΝΗ

Τρόφιμα που είναι από τη φύση τους απαλλαγμένα από γλουτένη και μπορούν να καταναλώνονται ελεύθερα από άτομα που ακολουθούν ΔΕΓ είναι:

o Φρούτα

o Λαχανικά

o Γαλακτοκομικά προϊόντα

o Ψάρια

o Κρέας (κοτόπουλο, κόκκινο κρέας)

o Αυγό

o Όσπρια

o Λίπη και έλαια

o Ξηροί καρποί

o Ρύζι

o Καλαμπόκι

o Πατάτα

o Ταπιόκα

o Τόφου

o Σόργος

o Σουσάμι

o Χαρούπι

o Σόγια

o Λιναρόσπορος

o Ψευδο-δημητριακά όπως αμαράνθος, κινόα, φαγόπυρο και κεχρί

o Καφές, τσάι, κακάο

o Αφρώδεις οίνοι, κρασί και ποτά

o Αλάτι, ξύδι, μπαχαρικά

Η απομάκρυνση της γλουτένης από τη διατροφή, μειώνει σταδιακά τη φλεγμονή στο λεπτό έντερο, βελτιώνει την κλινική εικόνα και επιτρέπει την εντερική επούλωση.

Ποια τα οφέλη της δίαιτα χωρίς γλουτένη

Η αφαίρεση της γλουτένης από τη διατροφή έχει αποδειχθεί ότι:

• Βελτιώνει τα συμπτώματα όπως διάρροια, φούσκωμα και κοιλιακό άλγος.

• Αποκαθιστά την απορροφητική ικανότητα του εντέρου, επιτρέποντας την ομαλή πρόσληψη θρεπτικών συστατικών όπως ο σίδηρος, η βιταμίνη D, το φολικό οξύ και το ασβέστιο, τα οποία συχνά βρίσκονται σε έλλειψη στους ασθενείς με κοιλιοκάκη.

• Μειώνει τον κίνδυνο επιπλοκών, όπως οστεοπόρωση, αναιμία, υπογονιμότητα, νεοπλασίες.

Προκλήσεις και Συμμόρφωση με τη Δίαιτα Χωρίς Γλουτένη

Η συμμόρφωση στη δίαιτα και η πιστή εφαρμογή της από τους ασθενείς σχετίζεται άμεσα με την εξέλιξη της νόσου, την αποκατάσταση του εντερικού βλεννογόνου και τη γενικότερη διατροφική κατάσταση του ασθενούς.

Παρόλο που η δίαιτα χωρίς γλουτένη είναι αποτελεσματική, η συμμόρφωση σε αυτή είναι συχνά δύσκολη για διάφορους λόγους όπως:

• Διαθεσιμότητα και κόστος προϊόντων χωρίς γλουτένη

• Ανεπαρκής ή λανθασμένη πληροφόρηση στην περιεχόμενη γλουτένη σε τρόφιμα και φάρμακα

• Ανεπαρκής ιατρική και διαιτολογική παρακολούθηση

• Απουσία συμπτωμάτων

• Μετάβαση στην εφηβεία

• Δυσκολίες στην καθημερινότητα (ταξίδια, εργασιακά γεύματα)

• Κατανάλωση φαγητού εκτός σπιτιού (εστιατόρια, σχολικά κυλικεία, πάρτι)

• Ψυχολογικές Προκλήσεις (άγχος, κατάθλιψη)

• Έλλειψη συμμετοχής σε ομάδες υποστήριξης και συλλόγους

Η διατροφική εκπαίδευση του ασθενούς, η υποστήριξη από την οικογένεια, από γιατρό και διαιτολόγο καθώς και η ψυχολογική υποστήριξη είναι σημαντικοί παράγοντες στη διαχείριση αυτών των προκλήσεων με εμφανή αποτελέσματα.

Απαραίτητα Θρεπτικά Συστατικά στη Διατροφή Χωρίς Γλουτένη

Η κοιλιοκάκη συχνά συνοδεύεται από θρεπτικές ελλείψεις, λόγω της δυσαπορρόφησης που προκαλούν οι βλάβες στο λεπτό έντερο. Τέτοιου είδους ελλείψεις αφορούν ανόργανα συστατικά και βιταμίνες όπως:

1.Σίδηρος: Η έλλειψη σιδήρου είναι πολύ συχνή στα άτομα με κοιλιοκάκη λόγω της μειωμένης απορρόφησής του στο λεπτό έντερο. Η αναιμία, αποτέλεσμα της σιδηροπενίας, είναι ένα από τα πρώτα συμπτώματα που παρατηρούνται σε πολλούς ασθενείς.

Πηγές Σιδήρου: Κρέας (μοσχάρι, κοτόπουλο), ψάρια (σαρδέλες, σολομός), φακές, σπανάκι και εμπλουτισμένα προϊόντα χωρίς γλουτένη.

2.Ασβέστιο και Βιταμίνη D: Η δυσαπορρόφηση του ασβεστίου και της βιταμίνης D οδηγεί σε μειωμένη οστική πυκνότητα και αυξημένο κίνδυνο οστεοπόρωσης.

Πηγές Ασβεστίου: Γαλακτοκομικά (γάλα, γιαούρτι, τυρί), λαχανικά όπως το μπρόκολο και το λάχανο, εμπλουτισμένα φυτικά γάλατα χωρίς γλουτένη.

Πηγές Βιταμίνης D: Ψάρια (σολομός, σκουμπρί), κρόκοι αυγών και τρόφιμα εμπλουτισμένα με βιταμίνη D.

3.Φολικό Οξύ και Βιταμίνες του Συμπλέγματος Β: η έλλειψη φολικού οξέος και βιταμίνης Β12, λόγω της ατροφίας των λαχνών του λεπτού εντέρου και δυσαπορρόφησης μπορεί να οδηγήσει σε μακροκυτταρική αναιμία και νευρολογικές διαταραχές.

Πηγές Φολικού Οξέος: Σκούρα πράσινα φυλλώδη λαχανικά (σπανάκι, μπρόκολο), εμπλουτισμένα δημητριακά χωρίς γλουτένη, όσπρια.

Βιταμίνη Β12: Κρέας, ψάρια και γαλακτοκομικά προϊόντα.

4.Μαγνήσιο και Ψευδάργυρος: Το μαγνήσιο και ο ψευδάργυρος συχνά εμφανίζουν χαμηλά επίπεδα σε άτομα με κοιλιοκάκη, ιδιαίτερα όταν υπάρχει μακροχρόνια δυσαπορρόφηση.

Πηγές Μαγνησίου: Ξηροί καρποί, σπόροι, σπανάκι, όσπρια.

Πηγές Ψευδαργύρου: Κρέας, ψάρια, κολοκυθόσποροι, όσπρια.

5.Φυτικές Ίνες: Η διατροφή χωρίς γλουτένη συχνά στερείται φυτικών ινών, λόγω μειωμένης κατανάλωσης προϊόντων που είναι πλούσια σε ίνες, όπως τα δημητριακά ολικής. Η έλλειψη φυτικών ινών μπορεί να προκαλέσει προβλήματα στη λειτουργία του εντέρου, όπως δυσκοιλιότητα.

Πηγές Φυτικών Ινών: Φρούτα, λαχανικά, όσπρια, καστανό ρύζι, κινόα, αμάρανθος και ψευδοδημητριακά όπως το φαγόπυρο, κινόα.

Δίαιτα χωρίς γλουτένη στα πρότυπα της μεσογειακής διατροφής

Η Μεσογειακή διατροφή είναι παγκοσμίως αναγνωρισμένη για τα οφέλη της στην υγεία και μπορεί να αποτελέσει ιδανικό μοντέλο διατροφής για τους ασθενείς με κοιλιοκάκη. Τα βασικά στοιχεία της, όπως η υψηλή κατανάλωση φρούτων, λαχανικών, ψαριών και ελαιολάδου, την καθιστούν πλούσια σε θρεπτικά συστατικά και αντιοξειδωτικά.

1. Πλούσια σε Αντιφλεγμονώδη Τρόφιμα: Η Μεσογειακή διατροφή είναι πλούσια σε τροφές με αντιφλεγμονώδη δράση, όπως το ελαιόλαδο, τα ψάρια (πλούσια σε ωμέγα-3 λιπαρά οξέα), τα καρύδια και οι ξηροί καρποί. Τα ωμέγα-3 λιπαρά οξέα αποδεδειγμένα μειώνουν τη φλεγμονή και προστατεύουν από καρδιαγγειακές παθήσεις.

2. Υψηλή Κατανάλωση Φρούτων και Λαχανικών: Τα φρούτα και τα λαχανικά είναι πλούσια σε αντιοξειδωτικά, τα οποία βοηθούν στην καταπολέμηση της φλεγμονής και ενισχύουν το ανοσοποιητικό σύστημα. Επιπλέον, οι φυτικές ίνες τους συμβάλλουν στη σωστή λειτουργία του εντέρου και μπορούν να αναπληρώσουν την έλλειψη ινών που υπάρχει σε πολλές δίαιτες χωρίς γλουτένη.

3. Ψάρια και Θαλασσινά: Η Μεσογειακή διατροφή ενθαρρύνει την κατανάλωση ψαριών, τα οποία είναι πλούσια σε ωμέγα-3 λιπαρά οξέα. Αυτά τα λιπαρά έχουν αντιφλεγμονώδεις ιδιότητες και μπορούν να συμβάλουν στη μείωση της χρόνιας φλεγμονής από την κοιλιοκάκη.

4. Ελαιόλαδο: Το ελαιόλαδο είναι πηγή μονοακόρεστων λιπαρών οξέων, που έχει αποδειχθεί ότι μειώνουν τη φλεγμονή και προάγουν την καρδιαγγειακή υγεία. Είναι ένα βασικό συστατικό της Μεσογειακής διατροφής και συστήνεται να χρησιμοποιείται ως λιπαρή ύλη στη μαγειρική των ασθενών με κοιλιοκάκη.

5. Προϊόντα Ολικής Άλεσης Χωρίς Γλουτένη: Αν και η παραδοσιακή Μεσογειακή διατροφή περιέχει σιτηρά με γλουτένη, τα άτομα με κοιλιοκάκη μπορούν να αντικαταστήσουν το ψωμί και τα ζυμαρικά με προϊόντα χωρίς γλουτένη από καστανό ρύζι, κινόα και φαγόπυρο, τα οποία παρέχουν παρόμοια θρεπτικά οφέλη.

Η τήρηση μιας διατροφής χωρίς γλουτένη είναι ζωτικής σημασίας για τα άτομα με κοιλιοκάκη, ωστόσο απαιτεί ιδιαίτερη προσοχή στην επάρκεια των θρεπτικών συστατικών. Η Μεσογειακή διατροφή, πλούσια σε αντιφλεγμονώδη τρόφιμα και θρεπτικά συστατικά, αποτελεί ιδανικό πρότυπο διατροφής για όσους θέλουν να συνδυάσουν τα οφέλη της υγείας με την ανάγκη για μια διατροφή χωρίς γλουτένη. Συνδυάζοντας τις αρχές της με ασφαλή τρόφιμα, μπορεί να βοηθήσει στη βελτίωση της ποιότητας ζωής των ατόμων με κοιλιοκάκη και να μειώσει τον κίνδυνο μακροπρόθεσμων επιπλοκών.

ΒΙΒΛΙΟΓΡΑΦΙΑ

1. Ludvigsson JF, Green PH. Clinical management of celiac disease. Journal of International Medicine. 2011, 269(6):560-571.

2. Green PHR, Cellier C. Celiac Disease. The New England Journal Of Medicine. 2007; 357:1731-1743.

3. Bai JC, Fried M, Roberto G, Schuppan D, Farthiny M, Catassi C, et al. Celiac disease. World Gastroenterology Organisation Global Guidelines. 2012;1-25

4. Federico Biagi 1 , Alida Andrealli, Paola Ilaria Bianchi, Alessandra Marchese, Catherine Klersy, Gino Roberto Corazza, A gluten-free diet score to evaluate dietary compliance in patients with coeliac disease Br J Nutr . 2009 Sep;102(6):882-7