ΔΙΑΤΡΟΦΗ ΚΑΙ ΣΥΝΔΡΟΜΟ ΕΥΕΡΕΘΙΣΤΟΥ ΕΝΤΕΡΟΥ

ΔΙΑΙΤΑ ΧΑΜΗΛΗΣ ΠΕΡΙΕΚΤΙΚΟΤΗΤΑΣ ΣΕ FODMAP ΓΙΑ ΤΟ ΣΥΝΔΡΟΜΟ ΕΥΕΡΕΘΙΣΤΟΥ ΕΝΤΕΡΟΥ (ΣΕΕ)

Το Σύνδρομο Ευερέθιστου Εντέρου (ΣΕΕ) αποτελεί μία από τις πλέον συχνά διαγνωσθείσες χρόνιες και υποτροπιάζουσες γαστρεντερικές διαταραχές, με τη διάγνωση να βασίζεται κυρίως στα κριτήρια της Ρώμης (Rome IV), όπως αναθεωρήθηκαν το 2016.

Σύμφωνα  με τα κριτήρια αυτά:

Το τελευταίο τρίμηνο ο ασθενής θα πρέπει να νιώθει κοιλιακό άλγος τουλάχιστον 1 φορά την εβδομάδα που να συνοδεύεται τουλάχιστον με δύο από τα παρακάτω:

1.Πόνο σχετιζόμενο με την κένωση (ανακούφιση ή επιδείνωση)

2.Αλλαγή στην συχνότητα των κενώσεων

3.Αλλαγή στη σύσταση & υφή των κενώσεων

Παρολα αυτά, πριν επιβεβαιωθεί η διάγνωση του ΣΕΕ, πρέπει να αποκλειστούν άλλες οργανικές ή φλεγμονώδεις νόσοι του πεπτικού συστήματος (π.χ. φλεγμονώδεις νόσοι του εντέρου, κοιλιοκάκη, πολύποδες ή καρκίνος παχέος εντέρου, δυσανεξία στη λακτόζη). Για τον λόγο αυτό, διεξάγονται συμπληρωματικές εξετάσεις, όπως αιματολογικός έλεγχος (π.χ. γενική αίματος, CRP), έλεγχος κοπράνων (αιματολογικά, μικροβιολογικά), εξέταση για κοιλιοκάκη (αντισώματα, π.χ. anti-tTG), και, εφόσον κριθεί αναγκαίο, ενδοσκόπηση (κολονοσκόπηση).

Οι μελέτες υποδεικνύουν ότι οι γυναίκες πλήττονται σε μεγαλύτερο βαθμό συγκριτικά με τους άνδρες, ειδικά σε ηλικίες κάτω των πενήντα ετών. Δεδομένου ότι η παθογένεση του ΣΕΕ είναι πολυπαραγοντική και μη σαφώς κατανοητή, δεν υφίσταται αποτελεσματική αιτιολογική θεραπεία. Συνεπώς, η διαχείριση του συνδρόμου επικεντρώνεται στη συμπτωματολογική αντιμετώπιση, η οποία περιλαμβάνει κυρίως αλλαγές στον τρόπο ζωής και, στοχευμένες διαιτητικές παρεμβάσεις με στόχο τη βελτίωση της ποιότητας ζωής των ασθενών.

Παθοφυσιολογία του ΣΕΕ

Η παθοφυσιολογία του ΣΕΕ δεν έχει ακόμη αποσαφηνιστεί πλήρως. Αντιθέτως, φαίνεται ότι εμπλέκεται ένα σύνολο πολυπαραγοντικών μηχανισμών, οι οποίοι διαφοροποιούνται μεταξύ των ασθενών ως προς τα χαρακτηριστικά και την ένταση των συμπτωμάτων. Πιθανοί παράγοντες που συμβάλλουν στην εμφάνιση του συνδρόμου είναι:

1.Λοιμώξεις του πεπτικού: Μπορούν να προκαλέσουν φλεγμονή του εντερικού βλεννογόνου, επηρεάζοντας την κινητικότητα και την υπερευαισθησία.

2.Αλλαγές της εντερικής χλωρίδας (μικροβίωμα): Η τροποποίηση της μικροβιακής σύνθεσης του εντερικού αυλού συνδέεται με ποικίλες δυσλειτουργίες, όπως μεταβολικές διαταραχές, παχυσαρκία, καρκίνο του παχέος εντέρου και αντίσταση στην ινσουλίνη.

3.Γενετικοί / Ψυχολογικοί παράγοντες: Το άγχος, το στρες και η κατάθλιψη έχουν συσχετιστεί με την εμφάνιση και την έξαρση των συμπτωμάτων.

4.Τροφική υπερευαισθησία: Η κατανάλωση ορισμένων τροφών μπορεί να πυροδοτήσει ή να επιδεινώσει τη συμπτωματολογία.

5.Διατροφικές συνήθειες: Η μη ισορροπημένη πρόσληψη μακροθρεπτικών και μικροθρεπτικών συστατικών ενδέχεται να επηρεάσει τη σύνθεση του εντερικού μικροβιώματος και να επιδεινώσει τα συμπτώματα.

6.Φαρμακευτικοί παράγοντες: Συχνή χρήση αντιβιοτικών ή μη στεροειδών αντιφλεγμονωδών φαρμάκων (ΜΣΑΦ) μπορεί να διαταράξει τη φυσιολογική χλωρίδα του εντέρου.

7.Χρόνιο στρες & άξονας μικροβίωμα-εντέρου-εγκεφάλου: Το παρατεταμένο στρες δύναται να προκαλέσει αλλοιώσεις στον νευροενδοκρινικό άξονα και να εντείνει την κλινική εικόνα του συνδρόμου.

Αξιοσημείωτο είναι το γεγονός ότι, σε ορισμένους ασθενείς, τα συμπτώματα του συνδρόμου μπορούν να επιμείνουν ακόμη και έξι μήνες μετά από μία ιογενή γαστρεντερίτιδα, υπογραμμίζοντας την ευαισθησία του εντερικού σωλήνα σε λοιμώδεις παράγοντες.

Γενικές Διατροφικές συστάσεις

Η πρώτη γραμμή αντιμετώπισης για το ΣΕΕ περιλαμβάνει ήπιες αλλαγές στον τρόπο ζωής, μαζί με στοχευμένες παρεμβάσεις στη διατροφή. Ο συνδυασμός κατευθυντήριων οδηγιών από διεθνείς επιστημονικές εταιρείες, όπως η Βρετανική Γαστρεντερολογική Εταιρεία (2021) και το Αμερικανικό Κολλέγιο Γαστρεντερολογίας (2022), με:

•Τακτικά γεύματα και επαρκή ενυδάτωση.

•Μείωση της κατανάλωσης καφεΐνης, αλκοόλ, λιπαρών και υψηλά επεξεργασμένων τροφίμων.

•Σωματική δραστηριότητα χαμηλής έως μέτριας έντασης.

•Σταδιακό αποκλεισμό πιθανών «επιβαρυντικών» τροφίμων, ανάλογα με την ανταπόκριση των συμπτωμάτων.

Οι διατροφικές στρατηγικές πρέπει να προσαρμόζονται ανάλογα με:

•Τον υπότυπο ΣΕΕ (π.χ. με δυσκοιλιότητα, με διάρροια ή μικτή μορφή).

•Την ανταπόκριση του ασθενούς σε συγκεκριμένες κατηγορίες τροφίμων.

•Την ύφεση ή επιδείνωση των συμπτωμάτων σε σχέση με την υιοθέτηση εξειδικευμένων διατροφικών παρεμβάσεων.

Δίαιτα Χαμηλής Περιεκτικότητας σε FODMAP: Βασικές Αρχές

Τα τελευταία χρόνια έχει δοθεί ιδιαίτερη έμφαση στη δίαιτα χαμηλής περιεκτικότητας σε FODMAPs, η οποία έχει αναδειχθεί ως μία από τις πλέον αποτελεσματικές στρατηγικές για την ύφεση των συμπτωμάτων του ΣΕΕ.

Τι είναι τα FODMAP

FODMAP είναι τα αρχικά των λέξεων:

•Fermentable – ζυμώσιμοι

•Oligosaccharides – ολιγοσακχαρίτες (φρουκτάνες, γαλακτοολιγοσακχαρίτες)

•Disaccharides – δισακχαρίτες (λακτόζη)

•Monosaccharides – μονοσακχαρίτες (φρουκτόζη)

•Polyols – πολυόλες (σορβιτόλη, μανιτόλη)

Οι υδατάνθρακες αυτοί απορροφώνται πλημμελώς στο λεπτό έντερο, έχουν υψηλή οσμωτική ικανότητα και υπόκεινται σε ζύμωση από βακτήρια στο παχύ έντερο. Το αποτέλεσμα είναι η αυξημένη παραγωγή αερίων και η εισροή υγρών στον εντερικό αυλό, εντείνοντας συμπτώματα όπως φούσκωμα, μετεωρισμό, κοιλιακό πόνο, διάρροια ή και δυσκοιλιότητα σε ευαίσθητα άτομα.

Τύποι FODMAP

1.Φρουκτάνες: Εντοπίζονται σε σιτάρι, κριθάρι, σίκαλη, κρεμμύδια, σκόρδο, πράσα, λάχανο, μπρόκολο, αγκινάρες, κάσιους, σπαράγγια

2.Φρουκτόζη: Βρίσκεται σε υψηλή συγκέντρωση σε φρούτα όπως μήλα, αχλάδια, ροδάκινα, μάνγκο, καρπούζι, μέλι, αγαύη, σιρόπι καλαμποκιού υψηλής περιεκτικότητας σε φρουκτόζη.

3.Γαλακτοολιγοσακχαρίτες (GOS): Εντοπίζονται κυρίως στα όσπρια, τα φασόλια και ορισμένους τύπους ξηρών καρπών.

4.Λακτόζη: Παρουσιάζεται στο γάλα και τα περισσότερα γαλακτοκομικά προϊόντα (τυρί, γιαούρτι, παγωτά).

5.Πολυόλες: Απαντώνται φυσικά σε πυρηνόκαρπα φρούτα (βερίκοκα, δαμάσκηνα, κεράσια), μήλα, σέλινο, κουνουπίδι, μανιτάρια, γλυκοπατάτες, αλλά και ως γλυκαντικές ύλες (σορβιτόλη, μαννιτόλη, ξυλιτόλη, ερυθριτόλη) σε τσίχλες, καραμέλες και άλλα προϊόντα.

Τρόφιμα Πλούσια σε FODMAP που Συνήθως Αποφεύγονται

Ο κατάλογος των τροφίμων που αποκλείονται στη φάση αποκλεισμού (Elimination) της LFD είναι μεγάλος και συνεχώς ανανεώνεται και απαιτείται εκπαίδευση από διαιτολόγο έμπειρο στην εφαρμογή του πρωτοκόλλου δίαιτας χαμηλής σε FODMAPS. Παρακάτω ακολουθεί ένας συνοπτικός κατάλογος τροφίμων υψηλών σε FODMΑΡ:

•Φρούτα: Μήλα, αχλάδια, καρπούζι, ροδάκινα, κεράσια, δαμάσκηνα, μάνγκο, αποξηραμένα φρούτα.

•Λαχανικά: Κουνουπίδι, μπρόκολο, αγκινάρες, κρεμμύδια, σκόρδο, μανιτάρια, σπαράγγια, παντζάρια.

•Όσπρια: Φασόλια φούρνου, ρεβίθια, φακές (πλούσια σε ολιγοσακχαρίτες).

•Δημητριακά / Σιτηρά: Σιτάρι (ψωμί, ζυμαρικά, μπισκότα, κράκερ), κριθάρι, σίκαλη και τα προϊόντα αυτών.

•Γαλακτοκομικά: Γάλα αγελάδας / κατσίκας / προβάτου, γιαούρτι, μαλακά τυριά με λακτόζη, παγωτά.

•Γλυκαντικά: Μέλι, φρουκτόζη, μελάσα, σορβιτόλη, μαννιτόλη, ξυλιτόλη, ισομαλτιτόλη, σιρόπι καλαμποκιού υψηλής φρουκτόζης.

•Ξηροί καρποί: κάσιους, φυστίκια αιγίνης

Ωστόσο, η μακροχρόνια εφαρμογή της LFD (Low-FODMAP Diet) ενδέχεται να επηρεάσει δυσμενώς τη σύνθεση του εντερικού μικροβιώματος, οδηγώντας σε μειωμένη βιοποικιλότητα και πιθανή μείωση της παραγωγής λιπαρών οξέων βραχείας αλυσίδας (SCFAs), όπως το βουτυρικό οξύ, το οποίο είναι απαραίτητο για την καλή λειτουργία του παχέος εντέρου.

Εφαρμογή της Δίαιτας Χαμηλής σε FODMAP: Στάδια και Συστάσεις

Η δίαιτα χαμηλής περιεκτικότητας σε FODMAP προτάθηκε αρχικά από μελετητές του Πανεπιστημίου Monash (Μελβούρνη, Αυστραλία) και εφαρμόζεται σε τρεις φάσεις, με μέση συνολική διάρκεια περίπου τριών μηνών. Δεδομένου ότι η μείωση ή εξαίρεση πολλών τροφών δεν είναι εύκολη διαδικασία, συνιστάται η παρακολούθηση από έμπειρο διαιτολόγο-διατροφολόγο.

1. Φάση 1: Περιορισμός (Elimination) – 4 έως 8 εβδομάδες

•Ο ασθενής αποκλείει όσο το δυνατόν αυστηρότερα όλες τις κατηγορίες τροφίμων που είναι πλούσιες σε FODMAP.

•Το στάδιο αυτό δεν θα πρέπει να παραταθεί πέραν των 8 εβδομάδων, ώστε να αποφευχθούν τυχόν διατροφικές ελλείψεις.

•Κατά τη διάρκεια αυτής της φάσης, μπορεί να απαιτηθούν συμπληρώματα διατροφής (π.χ. πολυβιταμίνες, ασβέστιο, βιταμίνη D), καθώς περιορίζεται σημαντικά η ποικιλία των τροφών.

2.Φάση 2: Επανεισαγωγή (Reintroduction) – 6 έως 10 εβδομάδες

•Σταδιακή επανεισαγωγή ομάδων FODMAP (φρουκτόζη, λακτόζη, φρουκτάνες, GOS, πολυόλες) ξεχωριστά, ώστε να εντοπιστούν ποιες ακριβώς τροφές ή ομάδες συστατικών επιδεινώνουν τα συμπτώματα.

•Ο ασθενής και ο διαιτολόγος κρατούν λεπτομερές ημερολόγιο διατροφής και συμπτωμάτων για να καταγράψουν την ανταπόκριση του οργανισμού.

3.Φάση 3: Εξατομίκευση (Personalization)

•Με βάση τα ευρήματα της Φάσης 2, δημιουργείται ένα μακροπρόθεσμο, εξατομικευμένο διαιτητικό πλάνο, όπου αποκλείονται μόνο τα FODMAP που προκαλούν συμπτώματα.

•Στόχος είναι η όσο το δυνατόν μεγαλύτερη ποικιλία και θρεπτική επάρκεια της διατροφής, χωρίς να επιδεινώνεται το ΣΕΕ.

Συμπεράσματα

Η δίαιτα χαμηλής περιεκτικότητας σε FODMAP (LFD) έχει αποτελέσει αντικείμενο εκτεταμένης έρευνας και έχει αποδειχθεί αποτελεσματική στη βελτίωση των συμπτωμάτων όπως ο μετεωρισμό, το κοιλιακό πόνο, τη διάρροια και τη δυσκοιλιότητα, βελτιώνοντας την ποιότητα ζωής έως και το 50-80% των ασθενών με Σύνδρομο Ευερέθιστου Εντέρου.

Ωστόσο, η μακροπρόθεσμη εφαρμογή της LFD ενδέχεται να επηρεάσει αρνητικά το εντερικό μικροβίωμα, μειώνοντας τη βιοποικιλότητά του. Για τον λόγο αυτό, συστήνεται η εφαρμογή της σε σύντομα χρονικά διαστήματα και η έγκαιρη επανεισαγωγή τροφίμων, ώστε να εξασφαλιστεί η θρεπτική επάρκεια και η σωστή λειτουργία του εντέρου.

Συνολικά, η επιτυχής αντιμετώπιση του ΣΕΕ προϋποθέτει:

•Σωστή διάγνωση βάσει των κριτηρίων Rome IV.

•Ολιστική προσέγγιση που περιλαμβάνει αλλαγές στον τρόπο ζωής και στοχευμένες διατροφικές παρεμβάσεις (συμπεριλαμβανομένης της LFD).

•Τακτική παρακολούθηση των συμπτωμάτων και επαναξιολόγηση της διατροφής ώστε να επιτυγχάνεται η βέλτιστη ισορροπία μεταξύ ανακούφισης των συμπτωμάτων και διατήρησης ενός υγιούς, ποικίλου εντερικού μικροβιώματος.

Με τον κατάλληλο συνδυασμό ιατρικής διάγνωσης, στοχευμένης διαιτητικής υποστήριξης και τροποποιήσεων στον τρόπο ζωής (π.χ. άσκηση, διαχείριση στρες), οι ασθενείς με ΣΕΕ μπορούν να επιτύχουν σημαντική βελτίωση στην ποιότητα ζωής τους και την ανακούφιση των συμπτωμάτων.

ΒΙΒΛΙΟΓΡΑΦΙΑ

1.Cozma-Petrut A, Loghin F, Miere D, Dumitraşcu DL. Diet in Irritable Bowel Syndrome: What to Recommend, Not What to Forbid to Patients. Dig Dis. 2017.

2.Molina-Infante J, Serra J, et al. The low-FODMAP diet for irritable bowel syndrome: an update. Gastroenterol Hepatol. 2016.

3.Nikolaki M, et al. Emerging therapies in IBS: The role of diet. 2023.

4.Rao SSC, et al. GI Motility and IBS. Am J Gastroenterol. 2015.

5.Thomas SH, et al. Low-FODMAP diet and gut microbiota: implications for IBS. Nutrients. 2022.

6.Whelan K, Martin LD, Staudacher HM, Lomer MCE. The Low FODMAP Diet in the Management of IBS. Gut. 2018.

7.Yan Y, et al. Effects of a low FODMAP diet on sleep and mental health. J Clin Gastroenterol. 2020.